Revolverend fonds

  • Efficiënte inzet van publiek geld
  • Hefboomwerking
  • Stimuleren van levensvatbare projecten
  • Imago
  • Grote afstand tussen overheid en ontvanger
  • Middelen niet direct opeisbaar
  • Duur en complex

E.    Risico’s van het instrument revolverend fonds

Het gebruiken van het instrument revolverend fonds brengt verschillende risico’s met zich mee. Deze zijn verschillend van aard: sommige zijn juridisch, andere juist politiek, economisch of psychologisch. De belangrijkste en meest genoemde risico’s worden hier behandeld.

(Tekort aan) democratische legitimiteit

De keuze om een revolverend fonds op te richten moet worden voorgelegd aan de volksvertegenwoordiging. Politieke inmenging is in dit stadium zeker mogelijk en zelfs wenselijk. Spanningen kunnen echter ontstaan nadat het fonds is opgericht en ‘in werking is getreden’, omdat politieke inmenging dan minder goed mogelijk is. Dit speelt met name wanneer een revolverend fonds als aparte rechtsvorm is vormgegeven.

In dat geval kan de besteding van het publieke geld zich onttrekken aan democratische verantwoording en controle via de jaarlijkse begrotingscyclus. Door het publieke geld in een aparte rechtsvorm te storten blijft het geld immers meerjarig beschikbaar voor hetzelfde maatschappelijke doel, zonder dat jaarlijks opnieuw politieke goedkeuring is vereist voor de besteding van het geld. In veel gevallen hebben bestuurders bovendien geen tot weinig invloed op de investeringsbeslissingen die worden genomen. Politiek gezien blijven zij echter wel verantwoordelijk, hetgeen tot spanningen kan leiden.

Voor de volksvertegenwoordiging is het daarom lastig om de verantwoordelijke bestuurders ter verantwoording te roepen. Daarbij speelt ook een informatieprobleem; de informatievoorziening van het fonds naar de politiek verloopt niet altijd soepel. Daarom is het voor de volksvertegenwoordiger lastig te achterhalen wat de maatschappelijke en financiële rendementen van een revolverend fonds zijn.

Het beeld bestaat dat het juist wenselijk is dat de politiek op afstand staat van het revolverend fonds. Revolverende fondsen zouden zakelijke investeringsbeslissingen nemen. In sommige gevallen zal een individuele investeringsbeslissing toch een politieke keuze zijn en economische motieven zullen dan minder een rol spelen. Het is de vraag of het in dat geval wenselijk is dat een revolverend fonds dat op afstand staat deze beslissing neemt.

Balans publiek belang en belang van de onderneming

Een externe fondsbeheerder en een overheidsorganisatie lijken andere belangen na te streven. Bij een fondsbeheerder staat doorgaans het belang van de onderneming centraal, terwijl bij een overheidsorganisatie het publiek belang de belangrijkste rol speelt. Een fondsbeheerder zal hoogstwaarschijnlijk gefocust zijn op het behalen van financieel rendement, terwijl voor een overheidsorganisatie ook maatschappelijk rendement wil behalen. Bij het revolverend fonds zijn beide rendementen belangrijk en moet er een balans worden gevonden. Het is belangrijk hier duidelijke afspraken over te maken tussen het fonds en de financierende overheden, zodat de balans blijft behouden. Het risico bestaat anders dat het financieel rendement te veel centraal komt te staan en het fonds zijn toegevoegde waarde ten opzichte van de markt verliest.

Niet de gewenste mate van revolverendheid

Het risico bestaat dat een revolverend fonds niet de mate van revolverendheid bereikt die de oprichters van het fonds voor ogen stond. Hierbij kunnen de volgende twee situaties worden onderscheiden:

1. Het revolverend fonds is niet revolverend genoeg, waardoor (een deel van) het geld niet terugvloeit naar het fonds.

Het is vaak niet voor niets dat de maatschappelijke projecten waarin een revolverend fonds investeert niet of niet voldoende door de private markt worden opgepakt. Voor het bestaansrecht van een revolverend fonds moet immers sprake zijn van een marktfalen. Sommige projecten zullen daarom niet slagen, waardoor de uitgezette financiering niet of niet in zijn geheel terugvloeit naar het fonds.

Het idee is vaak dat één succesvol project het verlies van de mislukte projecten kan dragen en dat daardoor het fondskapitaal in zijn geheel op de lange termijn revolveert en hetzelfde blijft. Het kan echter voorkomen dat dat ene succesvolle project uitblijft en dat daardoor het fondskapitaal vermindert. In veel gevallen zal – in tegenstelling tot de subsidie à fonds perdu – wel een deel van de uitgezette financiering terugvloeien naar het fonds.

2. Het revolverend fonds is té revolverend, waardoor het fonds marktverstorend optreedt.

Hoewel een revolverend fonds optreedt waar marktfalen zijn, investeert het fonds wél in projecten waar een financieringsvraag is en een terugverdienmogelijkheid bestaat. Het kan dus voorkomen dat het fondskapitaal van een revolverend fonds blijft groeien. Als het fondskapitaal toeneemt, betekent dit dat er geld kan worden verdiend met de financiering van projecten in de niche waarin het fonds opereert. Waar geld verdiend kan worden, zijn er vaak geïnteresseerde marktpartijen. Als dat het geval is, dan is er geen sprake van marktfalen. Het is dan beter de financiering aan de markt over te laten en het publieke geld in te zetten waar het een groter verschil kan maken. Ook ligt crowding out op de loer: vanwege de sterke positie die het revolverend fonds in de markt inneemt, krijgen marktpartijen niet de kans in deze maatschappelijke projecten te financieren.

Strijd met het staatssteun- en/of aanbestedingsrecht

De Europese staatssteun en/of aanbestedingsregels die bij revolverende fondsen relevant zijn, zijn complex. De Nederlandse regels sluiten hier niet altijd goed aan. Het is daarom van groot belang hier voldoende aandacht voor te hebben.

In beginsel mag bij het opzetten van een revolverend fonds en door een revolverend fonds geen staatssteun worden verstrekt. Door de jaren heen zijn hier veel uitzonderingen op gekomen, waardoor er sprake is van rechtmatige staatssteun. Op verschillende manieren kan staatssteun rechtmatig zijn, bijvoorbeeld door een algemene uitzondering maar ook door een goedkeuringsbesluit van de Europese Commissie. Het is belangrijk te onthouden dat als staatssteun onrechtmatig is verstrekt, het geld moet worden teruggevorderd van de ontvangers. Bij startende bedrijven kan dit snel tot een faillissement leiden. Klik hier voor meer informatie.

Het aanbestedingsrecht is erop gericht dat de overheid op een transparante en effectieve manier inkoopt tegen de beste prijs-kwaliteitverhouding, waarbij ondernemers een goede en eerlijke kans maken op een opdracht. Het fondsbeheer zal in de meeste gevallen moeten worden aanbesteed. Als dit gebeurt in strijd met de Aanbestedingswet 2012, kan de overeenkomst tussen de overheidsorganisatie en de uitvoerder worden vernietigd. Indien de overeenkomst wegens dwingende redenen van algemeen belang niet kan worden vernietigd of als de overeenkomst is vernietigd maar de werking daarvan geheel of gedeeltelijk is ontzegd, moet de ACM de overheidsorganisatie een boete opleggen. Klik hier voor meer informatie.